MICHEL FOUCAULT EN HET BOEDDHISME

Naar aanleiding van drie paginas Foucault (1926 – 1984) in een recent nummer van Le Monde ga je onwillekeurig op zoek om te zien of de filosoof iets had met of tegen boeddhisme. Veel vinden we niet, maar het blad Libertaire geeft het transcript van een gesprek in 1978 tussen Foucault en een “bonze” (lelijk frans woord voor monnik) uit de Japanse Seion-(d)ji, een tempel die door de monnik als afwijkend van de norm wordt beschreven.

seionji foucault

De filosoof Michel Foucault kan het niet laten te doceren. In de eerste plaats heeft hij het over de rationaliteit van het westen (l’ occident). “… Dat wil niet zeggen dat het (de Japanse ingesteldheid) iets is dat zich tegenover de rationaliteit van het westen opstelt. …”

Daar gaat de ene wenkbrauw al iets omhoog. Als “het westen” al rationeel is, dan is het toch alleen binnen de latijnse invloedssfeer, en zeker niet binnen de germaanse en de daarvan afgeleidde Noordzee-cultuur.

En verder geeft Foucault de “bonze” een lesje boeddhisme. Daar gaat de tweede wenkbrauw: “Zoals u weet is zen in India geboren, heeft het zich in China ontwikkeld en is in de 13de eeuw in Japan aangekomen. Ik denk dus niet dat het helemaal Japans is. Rinzai (Linji) is een zen “bonze” die ik erg waardeer, en die is niet Japans. Hij is noch vertaler van soetras, noch de stichter van het chinese zen, maar ik vind hem een groot zen-filosoof. Het is iemand uit de 9de eeuw, nietwaar? Ik heb de Franse versie (van opgetekende uitspraken) van de hand van professor Demiéville gelezen, en hij, een Fransman, is een uitstekende specialist op het gebied van het boeddhisme.”

De “bonze” antwoordt met: “Het lijkt er op dat de meeste Japanse specialisten denken dat het zenboeddhisme zijn oorsprong heeft in China, eerder dan in India.”

Foucault krabbelt terug: “Dat zen uit India stamt is misschien een beetje mythologisch. Waarschijnlijk is dat gedaan om zen een koppeling te verlenen aan Boeddha. Het zen is in India niet erg invloedrijk (important). En zeker, het heeft zich in de 7de eeuw in China, en in de 8ste eeuw in Japan sterk ontwikkeld, nietwaar?”

En zo gaat dat nog een poosje door, onderandere over de lichaamshouding tijdens zazen die naar de mening van Foucault iets zegt over de relatie tussen het lichaam en de wereld, een thema voor een man die, hoewel volledig geaccepteerd — zolang men zich “normaal” presenteert is er in Frankrijk weinig aan de hand — zich geen moment niet bewust zal zijn geweest van zijn homosexuele geaardheid, en dus van de manier waarop de wereld naar hem kijkt, en hoe hij zich naar die wereld wil verhouden. Collega-filosoof Frédéric Gros wordt in het Le Monde artikel in dat verband geciteerd met “le souci de soi grec, austère et exigeant” (het ik-denken van het antieke Griekenland: streng en veeleisend). En dus verklaarde Foucault zijn analyse over de zazen-houding als zijnde universeel: de meditator is zich bewust van de buitenwereld en wenst met zijn zithouding die buitenwereld een signaal te geven, want dat doe ik ook, dus doet iedereen dat.

De meditatoren onder de boeddhisten weten dat er sprake is van een contemplatie — als er al contemplatie is — op de wereld ín het lichaam, en dat de lichaamshouding die daarvoor gebruikt wordt alleen maar een middel is om die observeringen te vergemakkelijken; al zwemmend doe je ook wat kennis op, maar ’t is toch anders, toch iets beperkter in omvang, en zeker minder vergaand in doel.

Een monnik vraagt Foucault: “Wat denkt u over de verspreiding van het westerse denken en zijn universaliteit?”

Foucault: “…. Europa is de geboorteplaats van de universaliteit. ….”

De zeventiger jaren van de vorige eeuw worden nu beschreven als een tijd van cultureel relativisme. Michel Foucault vormde duidelijk een uitzondering op die regel, ook al heeft hij vernieuwend werk verricht op een heel aantal sociaal-maatschappelijke terreinen.

Kijken we goed naar het hele gesprek tussen Michel Foucault en de monnik dan zien we dat Foucault meent dat hij iets waardevols heeft over te dragen, en we zien dat de monniken zich als objectieve observators opstellen die proberen te toetsen wat anderen kennelijk al naar voren hebben gebracht: hoe zit dat in elkaar, die Europese cultuur; zijn ze echt zo of zo, denken ze allemaal dit of dat.
In zijn schrijven en denken valt het niet op dat Michel Foucault uit dat Japan iets heeft meegenomen, anders dan de overtuiging dat Indoloog Paul Demiéville ongetwijfeld gelijk had. Uit het transcript, kennelijk het enige verslag over Foucault’s reis naar Japan, blijkt niet dat hij vragen heeft gesteld, of zich als luisteraar heeft opgesteld. Daarin was hij een kind van zijn werelddeel. Hij was en is geen uitzondering.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s